HİÇ BİR ŞEY ESKİSİ GİBİ OLMAYACAK

1 Aralık 2019 tarihinde Çin’in Hubei bölgesinin başkenti olan Vuhan’da çeşitli hastalarda belirli bir neden olmaksızın gelişen ve tedavi ile aşılara cevap vermeyen bir zatürre görülmesi üzerine SARS-CoV-2 olarak adlandırılan yeni bir koronavirüs teşhis edildi; Covid-19.

HİÇ BİR ŞEY ESKİSİ GİBİ OLMAYACAK

Kişiden kişiye bulaşabilen virüsün bulaşma oranı 2020 Ocak ortasında büyüme göstererek ilerleyen zamanlarda Avrupa, Kuzey Amerika ve Asya-Pasifik’te yer alan çeşitli ülkelerde yaşanan virüs vakaları rapor edilmeye başlandı ve 11 Mart 2020’de Dünya Sağlık Örgütü tarafından küresel salgın ilan edildi.

Kısa süre sonra 13 Mart 2020’de de Avrupa koronavirüs krizinin merkez üssü oldu.

Virüs ile temastan semptomların oluşmasına kadar geçen sürenin 2 ile 27 gün sürdüğü hastalıkta, virüsün belirtiler ortaya çıkmadan önce de bulaşıcı olduğuna dair bazı kesin olmayan kanıtlara ulaşıldı.

Hastalık semptomları arasında yüksek ateş, öksürme, nefes almada güçlük ve koku algısını kaybetme gibi belirtiler bulunurken, virüs ölüme sebebiyet verecek kadar etkili ve tehlikeli olduğu görüldü.

Hastalığın yol açtığı ilk ölüm 9 Ocak 2020’de meydana gelmiş, Çin dışındaki ilk ölümün ise 1 Şubat 2020 tarihinde, COVID-19, Influenza B ve Pnömokok’un bulaşmış olduğu bir adamın hayatını kaybetmesi ile Filipinler’de gerçekleştiği kaydedildi.

Koronavirüsler (Cov) tek sarmallı RNA virüs çeşidinde, büyük bir aile olmakla birlikte hayvanları ve insanları enfekte etme becerilerine sahiptir.

Bu virüsler hayvanları ve insanları enfekte ederek, solunum, gastrointestinal, hepatik ve nörolojik hastalıklara neden olabilmektedir.

Bugüne kadar Covid-19 haricinde insanları enfekte ettiği bilinen, altı koronavirüs şekli tanımlanmıştır.

Bu koronavirüslerden şu ana kadar en etkili olanları, SARS olarak bilinen Severe Acute Respiratory Syndrome (Ağır Akut Solunum Yolu Yetersizliği Sendromu) ve MERS olarak bilinen Middle East Repiratory Syndrome (Orta Doğu Solunum Sendromu)’dur.

SARS, Güney Çin’de ortaya çıkmış ve 8 aylık bir sürede 29 ülkeye yayılarak, 8098 vaka ve 774 ölüme neden olmuş, MERS ise Suudi Arabistan’da ortaya çıkmış ve 27 ülkeye yayılarak, 2458 vaka ve 848 ölüme sebebiyet vermiştir.

Bu tür koronavirüslerin bulaşmasında vahşi hayvanlar ve yarasalar önemli etkenlerden.

Covid- 19 insanları enfekte ettiği bilinen yedinci koronavirüs şeklidir.

Çin’de oraya çıkan bu yeni koronavirüs, SARS koronavirüsüne %70’in üzerinde benzerlik gösteriyor.

DSÖ’nün bu salgını acil durum olarak ilan etmesinden bir gün sonra, 31 Ocak 2020 tarihinde 19 ülke yeni vaka bildirmiş ayrıca bir haftalık süre içerisinde, 8 Şubat 2020 tarihinde, Çin’de 33738 doğrulanmış vaka ve 811 ölüm haberi gelmiştir.

Bulaşma Şekli ve Belirtileri Virüse karşı gereken önlemlerin alınabilmesi için, virüsün bulaşma sayısının tahmin edilmesi ve bulaşıcı olan dinamiklerinin tespit edilmesi oldukça önemli bir konu.

Tanı konmuş hastalardan alınan, biyolojik numuneleri toplayan klinik ve virolojik çalışmalardan elde edilen veriler, Covid-19 virüsünün hastalık seyrinin başlarında en yüksek derecede üst solunum (burunboğaz) yollarında olduğunu gösteriyor.

Eldeki verilere göre semptomların ortaya çıktığı zamandaki bulaşıcılık riski, hastaların ilerleyen dönemlerindeki bulaşıcılık risklerinden daha fazla. Covid-19’un ana bulaşma şekli damlacık iletimidir ve bu damlacıklar hava ve temas yolu ile iletilebilmektedir.

Bunun yanında asemptomatik olan taşıyıcılara da gereken önem verilmelidir. Çünkü bu taşıyıcılar, virüsü bulaştırma sürecinde kritik rol oynuyor. Asemptomatik bir vaka, hastalık ile enfekte olmuş, fakat herhangi bir semptom geliştirmeyen kişidir.

Asemptomatik bulaşma ise virüsün semptom geliştirmeyen bir kişiden, diğer kişilere bulaşmasını ifade etmekte.

Covid-19’da enfekte olma ve semptom başlangıcı arasındaki kuluçka süresi ortalama 5-6 gün aralığında olsa da, bu süre 14 güne kadar çıkabilmekte bu dönem ayrıca “presemptomatik dönem” olarak da adlandırılmaktadır. Semptomların görülmeye başlamasından önceki bu dönemde, bazı enfekte kişiler bulaşıcı özelliğe sahip olabilmekte bundan dolayı da semptomatik bir vakadan bulaşma, semptomlar başlamadan önce gerçekleşebilmektedir..

Tüm bunlara ek olarak virüsün dışkı yolu ile de bulaştığını bildiren çalışmalar mevcut.

Covid-19, herkesin duyarlı olduğu oldukça bulaşıcı bir enfeksiyon olmakla birlikte, en dikkat çekici morbidite faktörü bir enfeksiyon kaynağına maruz kalınmasıdır. Yüksek ateş, kuru öksürük ve aşırı yorgunluk Covid-19’un belirtileri olmasına rağmen, bazı pediatrik hastalarda düşük ateş görülebilmekte veya ateşin görülmediği durumlar da söz konusu olabilmektedir. Bu belirtilerin yanı sıra nefes darlığı, baş ağrısı, karın ağrısı gibi spesifik olmayan belirtiler de bulunmaktadır.

Covid-19 onaylı vakalar aynı odada tedavi edilebilmesine karşın, tıbbi durumlara göre tanı konmamış fakat şüpheli olan hastalar, tek bir odada izole edilmeli veya doktorların tavsiyesine göre kendi kendilerini izole etmelidirler. Kritik vakalar ise mümkün olduğunca en kısa sürede yoğun bakım ünitesine kaldırılmalı mekanik ventilasyon gerektiren solunum yetmezliği, şok ve diğer organların yetmezliği tehlikesini yaşayan hastaların tedavisine burada devam edilmelidir. Hastaların vücut sıcaklıklarının 35.5 °C’yi aşması durumunda hastalara fiziksel soğutma veya antipiretik ilaç tedavisi uygulanmalıdır.

SONUÇ VE ÖNERİLER

Son yılların en büyük küresel problemi haline gelen Covid-19 salgını, gün geçtikçe daha kötü sonuçlara yol açmaya devam ediyor.

Covid-19 salgınındaki ilerlemenin birkaç ay boyunca devam etmesi durumunda vaka sayıları da buna paralel olarak artacak. Ortaya çıktığı ilk günden bu yana neredeyse bütün dünyayı etkisi altına alan Covid-19’a karşı, birçok ülkenin sağlık sistemlerinin yetersiz kaldığı görülmüştür. Çin’de, Covid-19 enfekte hastalar belirlenerek derhal izole edilse de, bu virüsten en çok etkilenen bölgelerde artan vaka sayısından dolayı yeni hastaneler inşa edilmek zorunda kalındı. Çin’deki enfeksiyonun sayıca hızlı artışı, sağlık hizmetlerinin yetersiz kalmasına ve ölüm oranlarının artmasına neden oldu. Halk sağlığı sistemlerinin güçlendirilmesinde 2003 yılında ortaya çıkan SARS salgınından çıkarılan dersler de yardımcı olabilecektir. Covid-19 inkübasyon döneminde hastalar bulaşıcı olabileceğinden, birçok sağlık personeli tam olarak korunmayabilir ve temas yoluyla enfekte olabilir. Bir hastanenin koruyucu ekipmanı genel olarak hastanenin belirlenen bulaşıcı hastalıklar bölümüne ve yoğun bakım ünitelerine tedarik edilmektedir. Bu durumda diğer sağlık personeli yeterli koruyucu ekipmana sahip olamamaları halinde virüsten en kötü şekilde etkilenecektir. Hastanelerin tedavide gerekli olan ilaçlara sahip olamaması durumunda da yine sağlık personelinin enfeksiyon yaşama riski artacaktır. Ayrıca hastanelerdeki yatakların tamamının dolu olması, morbidite ve mortaliteyi oldukça fazla arttıracaktır.

Salgının kontrol altına alınabilmesi ve sağlık çalışanlarının enfeksiyondan en az şekilde etkilenebilmelerini sağlamak için sağlık bakanlıklarına, sağlık çalışanlarına devamlı ve sürekli koruyucu ekipmanları tedarik etmeleri önerilir.

Kitle iletişim araçları doğru bilgi sağlama ve vatandaşlar arasında anlayış oluşturma sorumluluğu üstlenmelidir. Bu süreçte gazeteciler, sağlık iletişiminde önemli bir role sahiptir. Sağlık mesleği mensupları kitle iletişim araçları ile işbirliği yapmalıdır.

Haber kanalları ve gazeteciler resmi sayılar ile doğru haberler yapmalı böylelikle vatandaşlar arasındaki korku ve panik ortamı kontrol altına alınmalıdır.

Virüsün etkisinin önüne geçmede en etkili araçlardan bir tanesi de seyahat yasağı uygulaması. Wuhan’da seyahat kısıtlaması Çin genelinde salgının ilerlemesini sadece 3-5 gün geciktirmiş olsa da, uluslararası alanda daha belirgin etkilere sahip olmuştur. Bu yasaktan sonra Çin’den diğer ülkelere vaka taşınması Şubat ortasına kadar %80 azalmıştır. Çin’deki sınırlama önlemleri yeni vakaların oluşmasını %90 oranında azaltırken bu azalma diğer ülkeler için geçerli değildir. Başta İtalya olmak üzere İtalyan Ulusal Sağlık Sistemi’nin enfekte Covid-19 hastalarından yoğun bakım gerektirenlerin ihtiyaçlarına etkili bir şekilde cevap verme kapasitesi konusunda büyük endişeleri bulunmaktadır.

Son veriler ışığında bu endişenin gayet haklı bir endişe olduğu ortaya çıkmaktadır. İtalya’da yoğunbakım yatak sayıları ve normal yatak sayıları oldukça yetersiz kalmaktadır ve hastaların tedavisi gerektiği biçimde yerine getirilememektedir. Bu yüzden ülkeler hasta yatak sayılarını ve yoğun bakım ünite sayılarını arttırmalıdır. Covid-19’un bulaşmasını azaltmak için gereken önlemler DSÖ’nün Koronavirüs 72. Raporunda belirtilmektedir. Bu rapora göre bireysel ve çevresel önlemler, vakaları tespit etme ve izole etme, karantina, toplu toplantılar, uluslararası seyahat önlemleri, aşılar ve tedaviler dahil olmak üzere sosyal ve fiziksel uzaklaştırma tedbirleri gerekli önlemler arasındadır. Sosyal ve fiziksel mesafeli önlemler, Covid-19’un bulaşma zincirlerini durdurarak ve yenilerinin görünmesini engelleyerek hastalığın yayılmasını yavaşlatmayı amaçlamaktadır. Bu önlemler insanlar arasındaki fiziksel mesafeyi (en az bir metre) ve kontamine yüzeyler ile teması azaltırken, aileler ve topluluklar için sanal ve sosyal bağlantıyı teşvik etmektedir. Genel halk için önlemler arasında ise, esnek çalışma, uzaktan çalışma, uzaktan eğitim, kalabalıklaşmayı azaltma ve önleme, gerekli olmayan tesislerin ve hizmetlerin kapatılması ve evde kalma önlemleri bulunmaktadır. Bu önlemlerin hepsi Covid-19’a karşı sık sık el yıkama kurallarına ve öksürürken dikkat edilmesi gereken kurallara uyma gibi bireysel önlemler ile birlikte kullanılmalıdır. Sonuç olarak ülkelerin, her müdahalenin olası yararlarını ve olumsuz sonuçlarını dengelemesi ve toplum katılımını teşvik etmesi, güven kazanması ve sosyal veya ekonomik zararı en aza indirebilmesi için çeşitli stratejiler uygulamaya koyulması gerekmektedir.

Kaynakça.

Samsun Sağ Bil Der, 2020;5(1):6-116
KÜRESEL BİR SALGIN: COVİD-19

Ersoy ERYAN

Yorum yapabilmek için üye girişi yapmanız gerekmektedir.

Üye değilseniz hemen üye olun veya giriş yapın.

SIRADAKİ HABER